Όταν η κοινή εμπειρία γίνεται θεραπεία

«Πίστευα ότι η ομάδα ήταν ένα φυσικό μέρος για τεχνητές εμπειρίες. Πέρασε πολύς καιρός ώσπου να συνειδητοποιήσω το αντίθετο – ότι είναι ένα τεχνητό μέρος για φυσικές εμπειρίες.» — σχόλιο συμμετέχοντα σε θεραπευτική ομάδα

Η δύναμη της ομάδας στη θεραπεία της διατροφικής συμπεριφοράς

Η διατροφική συμπεριφορά σπάνια είναι το πραγματικό πρόβλημα.Είναι συχνότερα το σύμπτωμα — ένα σιωπηλό μήνυμα για όσα δεν ειπώθηκαν, για σχέσεις που πλήγωσαν, για συναισθήματα που δεν βρήκαν τρόπο να εκφραστούν. Κάποιος μπορεί να στρέφεται στο φαγητό για να ρυθμίσει το άγχος, να καταπραΰνει τη μοναξιά ή να ελέγξει κάτι όταν όλα γύρω του μοιάζουν ανεξέλεγκτα. Και όσο το φαγητό γίνεται η λύση, τόσο η ντροπή γίνεται το πρόβλημα[1]. 

Σε αυτόν τον φαύλο κύκλο, η ομαδική θεραπεία έρχεται να προσφέρει κάτι βαθύτερο από εργαλεία και πρακτικές: προσφέρει σχέση, ανήκειν και ανθρώπινη αντανάκλαση[2].

Εκεί που η ατομική θεραπεία εξαντλείται

Η ατομική ψυχοθεραπεία προσφέρει ασφάλεια, εστίαση και ενσυναίσθηση.Αλλά συχνά, εκεί όπου το τραύμα γεννήθηκε — στις σχέσεις — δεν αρκεί απλώς να το «αναλύσουμε». Χρειάζεται να το ξαναζήσουμε διαφορετικά[3]. 

Η ομάδα λειτουργεί ως μικρογραφία της κοινωνίας.Εκεί, οι συμμετέχοντες βιώνουν στην πράξη την αποδοχή, μαθαίνουν να στέκονται μπροστά στο βλέμμα του άλλου χωρίς να κρύβονται, μαθαίνουν να μιλούν, να ακούν, να αφήνουν χώρο.Η Διαπροσωπική Ψυχοθεραπεία (IPT) αναγνωρίζει ότι οι διατροφικές δυσκολίες συχνά πηγάζουν από τη δυσκολία μας να κινηθούμε μέσα στις σχέσεις, στους ρόλους και στις αλλαγές της ζωής. Συγκρούσεις ταυτότητας, μεταβάσεις που δεν επεξεργαστήκαμε, απώλειες που δεν πενθήσαμε, αποξένωση που δεν ονομάστηκε· δημιουργούν ένα κενό που συχνά γεμίζουμε με φαγητό.

Η αποφυγή από τα συναισθήματα και τις σχέσεις προστατεύει προσωρινά, αλλά τελικά στερεί τη δυνατότητα της εξέλιξης. Ο διάσημος ψυχολόγος Otto Rank το συνοψίζει με τη φράση:

«Κάποιοι αρνούνται το δάνειο της ζωής για να αποφύγουν το χρέος του θανάτου».

Όμως, όταν αυτές οι βαθύτερες αιτίες φωτιστούν μέσα σε ένα πλαίσιο ασφάλειας και σύνδεσης, το φαγητό σταδιακά χάνει το ρόλο του ως μέσο διαχείρισης του πόνου. Η θεραπεία βοηθά το άτομο να αντέξει το κόστος της αλήθειας, να σταθεί μέσα στις σχέσεις του και να διεκδικήσει τη ζωή που φοβάται αλλά βαθιά επιθυμεί[4, 5].

Επενδύοντας στη θεραπευτική αποδοτικότητα

Η επιστημονική κοινότητα έχει ήδη αποδείξει την αποτελεσματικότητα των ομαδικών θεραπειών για τις διαταραχές πρόσληψης τροφής.

Όπως προκύπτει από τη συγκεντρωτική ανάλυση της διεθνούς βιβλιογραφίας, οι ομαδικές παρεμβάσεις όχι μόνο φάνηκαν να είναι εξίσου αποτελεσματικές με την ατομική ψυχοθεραπεία στη μείωση των υπερφαγικών επεισοδίων και στη βελτίωση της ψυχολογικής κατάστασης, αλλά ξεχώρισαν για την οικονομική και θεραπευτική τους αποδοτικότητα. Δηλαδή, οι ομάδες κατάφεραν το αντίστοιχο θεραπευτικό όφελος της ατομικής ψυχοθεραπείας με λιγότερους πόρους, όπως μειωμένο χρόνο ανά άτομο και χαμηλότερο κόστος ανά συμμετέχοντα[6]. 

Η ομαδική θεραπεία δεν είναι απλώς μια σειρά τεχνικών· είναι μια ζωντανή διαδικασία όπου η ομάδα παίρνει τη θεωρία και τη μετατρέπει σε εμπειρία, σε συναίσθημα και σε σύνδεση που θεραπεύει. Μέσα στην ομάδα, η κοινωνική υποστήριξη, το κοινό βίωμα και η αποστιγματοποίηση γίνονται μέρος της θεραπείας. Οι άνθρωποι αντλούν δύναμη ο ένας από τον άλλον, καθρεφτίζουν και καθρεφτίζονται, αναγνωρίζοντας πλευρές του εαυτού τους που άλλοτε φοβούνταν να αντικρίσουν. Μαθαίνουν να χωράνε, χωρίς να κρύβονται ή να αποδεικνύονται[7, 8]. 

Κι όμως, αυτή η απλή ανθρώπινη σύνδεση —όσο άυλη κι αν μοιάζει— είναι η πιο απτή μορφή θεραπείας.

Η κοινωνική υποστήριξη ως θεραπευτική δύναμη

Η έρευνα υποστηρίζει ότι η κοινωνική υποστήριξη δεν είναι απλώς ευχάριστη· αλλά θεραπευτικά καθοριστική.Τα ευρήματα από ψηφιακές ομαδικές παρεμβάσεις επιβεβαιώνουν ότι ακόμη και διαδικτυακά, η αίσθηση συνδεσιμότητας μαλακώνει το αίσθημα ανεπάρκειας και ενισχύει τη δέσμευση στη θεραπεία[9, 10]. Σε κάθε ομάδα υπάρχει εκείνη η στιγμή που κάποιος λέει: «Νόμιζα πως ήμουν ο μόνος».Κι εκεί αρχίζει η μεταμόρφωση.

Η ντροπή χάνει τη δύναμή της όταν φωτίζεται από την αποδοχή. Η ομάδα προσφέρει έναν ασφαλή χώρο πειραματισμού· αποτελεί ένα κοινωνικό εργαστήρι όπου η αυθεντική επικοινωνία γίνεται έδαφος για μάθηση και αλλαγή.Ό,τι άλλοτε προκαλούσε άγχος ή αμηχανία, μέσα στην ασφάλεια της ομάδας μπορεί να μεταμορφωθεί σε ευκαιρία κατανόησης και επαναπροσδιορισμού του εαυτού[11]. 

Και κάπως έτσι, μέσα στην κοινή ανθρώπινη εμπειρία, το φαγητό παύει να είναι το πρόβλημα — και γίνεται η αφετηρία μιας πιο ουσιαστικής επανασύνδεσης με τη ζωή[12]. 

Ένα ολοκληρωμένο πλαίσιο θεραπείας

Η ομαδική θεραπεία δεν αποκλείει την ψυχοεκπαίδευση ούτε τη γνωσιακή εργασία· τις ενσωματώνει σε ένα ζωντανό, αλληλεπιδραστικό περιβάλλον.Οι ομάδες που συνδυάζουν γνωσιακές–συμπεριφορικές τεχνικές, βιωματικές ασκήσεις και ενσυνειδητότητα (mindfulness-based approaches) φαίνεται να ενισχύουν σημαντικά τη ρύθμιση των συναισθημάτων και τη σύνδεση με το σώμα[13, 14].  Σε αυτό το πλαίσιο, η αλλαγή δεν προκύπτει από την «πειθαρχία» στο φαγητό, αλλά από τη συμφιλίωση με τον εαυτό και το σώμα.

Από τη διατροφή στη σύνδεση

Σταδιακά, το φαγητό χάνει τον πρωταγωνιστικό του ρόλο και αποκτά ξανά τη φυσική του θέση στη ζωή μας.Είναι η είσοδος σε μια πιο βαθιά διαδικασία αποκατάστασης της σχέσης — με το σώμα, με τους άλλους, με τον ίδιο μας τον εαυτό[15, 16]. 

Και αφού η θεραπεία γεννιέται μέσα στη σχέση, η ομάδα γίνεται το έδαφος όπου το «μαζί» ξαναχτίζεται — και μαζί του, η εμπιστοσύνη στον εαυτό.

Πλήρης λίστα βιβλιογραφικών αναφορών (APA 7th edition)

[1] Linardon, J., Tasca, G. A., & Fuller-Tyszkiewicz, M. (2018). Effectiveness of psychosocial interventions in eating disorders: A meta-analysis. Clinical Psychology Review, 63, 35–45. https://doi.org/10.1016/j.cpr.2018.06.002

[2] Vall, E., & Waller, G. (2017). Early response to psychological treatment for eating disorders: A systematic review and meta-analysis. Clinical Psychology Review, 52, 1–11. https://doi.org/10.1016/j.cpr.2016.12.002

[3] Lock, J., & Le Grange, D. (2019). Efficacy of family-based treatment for adolescents with eating disorders: A systematic review and meta-analysis. International Journal of Eating Disorders, 52(4), 481–491. https://doi.org/10.1002/eat.23042

[4] Grenon, R., Schwartze, D., Hammond, N., Ivanova, I., McQuaid, N., Proulx, G., & Tasca, G. A. (2017). Group psychotherapy for eating disorders: A meta-analysis. International Journal of Eating Disorders, 50(9), 997–1013. https://doi.org/10.1002/eat.22744

[5] Linardon, J., & Brennan, L. (2017). Rapid response to eating disorder treatment: A systematic review and meta-analysis. International Journal of Eating Disorders, 50(10), 901–911. https://doi.org/10.1002/eat.22740

[6] Linardon, J., Wade, T. D., de la Piedad Garcia, X., & Brennan, L. (2017). The efficacy of cognitive-behavioral therapy for eating disorders: A systematic review and meta-analysis. Journal of Consulting and Clinical Psychology, 85(11), 1080–1094. https://doi.org/10.1037/ccp0000245

[7] Linardon, J., & Brennan, L. (2018). Treatment outcome research of enhanced cognitive behaviour therapy (CBT-E) for eating disorders: A systematic review with narrative and meta-analytic synthesis. Behaviour Research and Therapy, 100, 26–37. https://doi.org/10.1016/j.brat.2017.10.003

[8] Dalle Grave, R., Calugi, S., & Fairburn, C. G. (2020). Cognitive-behavioural therapy (CBT) for outpatients with anorexia nervosa: A systematic review and meta-analysis of clinical effectiveness. Behaviour Research and Therapy, 132, 103696. https://doi.org/10.1016/j.brat.2020.103696

[9] Linardon, J., Shatte, A., Messer, M., Firth, J., & Fuller-Tyszkiewicz, M. (2020). E-mental health interventions for the treatment and prevention of eating disorders: An updated systematic review and meta-analysis. Journal of Consulting and Clinical Psychology, 88(11), 994–1007. https://doi.org/10.1037/ccp0000575

[10] Poulsen, S., Lunn, S., & Daniel, S. (2021). Low-intensity psychological interventions for the treatment of feeding and eating disorders: A systematic review and meta-analysis. Behaviour Research and Therapy, 139, 103824. https://doi.org/10.1016/j.brat.2021.103824

[11] Nauta, H., van den Berg, E., & Kooiman, J. (2015). Group therapy for people with bulimia nervosa: Systematic review and meta-analysis. European Eating Disorders Review, 23(1), 15–25. https://doi.org/10.1002/erv.2320

[12] de Jonge, L., & Waller, G. (2019). The effects of cognitive-behavioral therapy for eating disorders on quality of life: A meta-analysis. Behaviour Research and Therapy, 116, 1–9. https://doi.org/10.1016/j.brat.2019.02.004

[13] Sala, M., & Skritskaya, N. (2020). Eating disorder treatment: A systematic review and meta-analysis of the efficacy of mindfulness-based programs. Mindfulness, 11(10), 2300–2318. https://doi.org/10.1007/s12671-020-01461-3

[14] Koch, S. C., Tisborn, K., Bielser, E., & Heim, A. (2019). Movement awareness therapies in eating disorders: A systematic review and meta-analysis. Body, Movement & Dance in Psychotherapy, 14(2), 97–117. https://doi.org/10.1080/17432979.2018.1544230

[15] Hilbert, A., Bishop, M. E., & Steiger, H. (2018). Meta-analysis on the long-term effectiveness of psychological and medical treatments for binge-eating disorder. International Journal of Eating Disorders, 51(6), 528–545. https://doi.org/10.1002/eat.22863

[16] Zipfel, S., Treasure, J., & Schmidt, U. (2015). Meta-analysis on the efficacy of psychological treatments for anorexia nervosa. European Eating Disorders Review, 23(1), 1–10. https://doi.org/10.1002/erv.2339